Zapylenie w zakładzie pracy – wpływ na drogi oddechowe, oczy i zasady pierwszej pomocy

Pył powstający podczas cięcia, szlifowania, wiercenia, przesypywania materiałów lub sprzątania stanowiska może dostać się do oczu i dróg oddechowych. Skutki narażenia zależą jednak od rodzaju materiału, wielkości cząstek, ich stężenia oraz czasu ekspozycji.

Określenie „to tylko kurz” może być bardzo mylące. Inaczej działa pył drewna, inaczej krzemionka, cement, metal, substancja chemiczna lub materiał uczulający.

Jak pyły wpływają na organizm?

Większe cząstki zazwyczaj osadzają się w nosie i gardle. Mogą powodować pieczenie, kichanie, katar i kaszel.

Drobne frakcje respirabilne docierają głęboko do płuc. Ryzyko jest większe u osób chorujących na astmę, POChP lub mających alergię zawodową.

Jednorazowa ekspozycja może spowodować ostre podrażnienie oczu i dróg oddechowych. Wieloletnie narażenie na niektóre pyły prowadzi natomiast do poważnych chorób zawodowych.

Respirabilna krzemionka krystaliczna może powodować między innymi:

• nieodwracalną krzemicę,
• raka płuca,
• przewlekłą obturacyjną chorobę płuc,
• pogorszenie funkcjonowania układu oddechowego.

Pył drzewny może powodować astmę zawodową, a pył niektórych gatunków drewna twardego zwiększa ryzyko nowotworów nosa.

Objawy po narażeniu na pył

Objawy ze strony oczu

• pieczenie,
• łzawienie,
• zaczerwienienie,
• uczucie piasku pod powieką,
• ból,
• światłowstręt,
• zamglone widzenie.

Objawy ze strony nosa i gardła

• kichanie,
• wodnisty katar,
• suchość,
• pieczenie,
• chrypka,
• ból gardła.

Objawy ze strony dolnych dróg oddechowych

• kaszel,
• świsty,
• ucisk w klatce piersiowej,
• duszność,
• przyspieszony oddech.

Objawy alarmowe

• trudność w wypowiadaniu pełnych zdań,
• sinienie,
• splątanie,
• skrajne osłabienie,
• utrata przytomności,
• nieprawidłowy oddech.

Pierwsze czynności zgodne z ERC 2025

1. Oceń bezpieczeństwo miejsca zdarzenia.
2. Zatrzymaj proces powodujący zapylenie zgodnie z procedurą.
3. Odsuń pracowników od źródła.
4. Nie wchodź w gęstą chmurę bez właściwej ochrony dróg oddechowych.
5. Nie używaj sprężonego powietrza ani suchej szczotki – może to wzbić kolejną chmurę.
6. Przenieś poszkodowanego do czystego powietrza, jeśli można to zrobić bezpiecznie.
7. Oceń jego przytomność i oddech.
8. Ustal rodzaj materiału i przygotuj kartę charakterystyki.

Niektóre pyły mogą być również palne lub wybuchowe. Dlatego sposób zatrzymania procesu i sprzątania powinien być zgodny z procedurami obowiązującymi w zakładzie.

Wdychanie pyłu – pierwsza pomoc

1. Przenieś poszkodowanego do miejsca z czystym powietrzem.
2. Zapewnij mu spokój oraz odpoczynek.
3. Posadź go w pozycji ułatwiającej oddychanie.
4. Poluzuj uciskającą odzież.
5. Ogranicz jego wysiłek.
6. Obserwuj oddech, zdolność mówienia, świadomość i nasilenie kaszlu.
7. Nie pozwalaj wracać do pracy, dopóki objawy nie ustąpią.

Jeżeli poszkodowany choruje na astmę i ma własny przepisany inhalator doraźny, można pomóc mu w jego użyciu zgodnie z indywidualnym planem leczenia. Nie należy podawać cudzych leków.

Zadzwoń pod numer 112 lub 999, gdy:

• duszność narasta,
• pojawiają się świsty,
• występuje sinienie,
• poszkodowany ma ból w klatce piersiowej,
• ma trudności z mówieniem,
• staje się splątany,
• dochodzi do omdlenia,
• nie ma poprawy po zastosowaniu własnego leku ratunkowego.

Narażenie na pył toksyczny, żrący, gorący lub o nieznanym składzie wymaga postępowania zgodnego z kartą charakterystyki, nawet jeżeli początkowe objawy są niewielkie.

Pył w oku – pierwsza pomoc

1. Nie pozwalaj poszkodowanemu pocierać ani uciskać oka.
2. Umyj ręce lub zmień zabrudzone rękawice, aby nie wprowadzić do oka kolejnych cząstek.
3. Jeżeli nie ma podejrzenia wbitego ciała obcego, rozpocznij płukanie czystą, letnią wodą lub solą fizjologiczną.
4. Rozchyl powieki.
5. Zastosuj łagodny strumień wody.
6. Usuń soczewki kontaktowe tylko wtedy, gdy można zrobić to łatwo.
7. Kontynuuj płukanie do usunięcia zanieczyszczenia.

W przypadku pyłu o nieznanym składzie lub właściwościach drażniących płukanie powinno trwać co najmniej 20 minut albo tak długo, jak wskazuje karta charakterystyki.

Nie próbuj usuwać cząstek paznokciem, pęsetą ani rogiem chusteczki.

Pył cementowy, wapno i inne pyły chemiczne

Jeżeli pył ma właściwości chemiczne, należy postępować jak przy chemicznym skażeniu oka lub skóry.

Najważniejsze działania to:

• natychmiastowe rozpoczęcie płukania,
• usunięcie skażonej odzieży,
• sprawdzenie karty charakterystyki,
• unikanie neutralizacji inną substancją,
• konsultacja medyczna przy utrzymujących się objawach.

W przypadku suchego pyłu trzeba uwzględnić zalecenia konkretnej karty charakterystyki dotyczące jego bezpiecznego usunięcia przed płukaniem.

Co zrobić, gdy ciało obce wbiło się w oko?

Jeżeli podejrzewasz wbicie fragmentu metalu, szkła lub innego materiału:

1. Nie usuwaj przedmiotu.
2. Nie uciskaj gałki ocznej.
3. Nie płucz oka pod ciśnieniem.
4. Nie pozwalaj poszkodowanemu pocierać oka.
5. Osłoń oko bez wywierania nacisku, Najlepeiej zasłonić jedno i drugie oko aby zbierzne gałki oczne nie wywierały niepotrzebych ruchów)
6. Zapewnij pilną pomoc medyczną.

Pilna konsultacja okulistyczna jest konieczna również w przypadku pogorszenia widzenia, silnego bólu, światłowstrętu lub utrzymującego się uczucia ciała obcego.

Co zrobić po utracie przytomności?

1. Nie wchodź do niebezpiecznej atmosfery bez odpowiedniego zabezpieczenia.
2. Po przeniesieniu poszkodowanego do bezpiecznego miejsca sprawdź jego reakcję.
3. Oceń prawidłowy oddech.
4. Wezwij pomoc pod numerem 112 lub 999.
5. Jeśli oddech jest prawidłowy i nie podejrzewasz urazu, zastosuj pozycję bezpieczną.
6. Stale kontroluj oddech.
7. Jeżeli oddech jest nieprawidłowy lub nieobecny, rozpocznij RKO 30:2.
8. Użyj AED, gdy tylko będzie dostępne.

Kiedy potrzebna jest konsultacja medyczna?

Pomocy należy szukać w przypadku:

• duszności lub świstów,
• bólu w klatce piersiowej,
• utrzymującego się silnego kaszlu,
• objawów u osoby z astmą lub POChP,
• narażenia na krzemionkę, azbest albo pył metalu,
• kontaktu z pyłem chemicznym, toksycznym lub nieznanym,
• pogorszenia widzenia,
• silnego bólu oka,
• braku poprawy po płukaniu,
• pogorszenia stanu po kilku godzinach od intensywnego narażenia.

Czego nie należy robić?

• Nie przedmuchuj odzieży sprężonym powietrzem.
• Nie kieruj sprężonego powietrza na oko.
• Nie wracaj po poszkodowanego bez ochrony.
• Nie bagatelizuj pyłu tylko dlatego, że nie ma zapachu.
• Nie stosuj przypadkowych kropli do oczu.
• Nie podawaj cudzych leków.
• Nie zastępuj identyfikacji materiału określeniem „zwykły kurz”.

Zapamiętaj: pierwsza pomoc ogranicza skutki pojedynczego zdarzenia, ale nie zastępuje kontroli narażenia. Podstawą są sprawne odciągi, ograniczanie powstawania pyłu, metody pracy na mokro, prawidłowe sprzątanie, dobór środków ochrony oraz aktualna ocena ryzyka.

Najczęstsze pytania

Czy każdy pył działa tylko drażniąco?

Nie. Niektóre pyły mogą działać uczulająco, toksycznie, żrąco lub rakotwórczo.

Jak długo płukać oko?

Płukanie należy rozpocząć od razu. Przy pyle nieznanym, chemicznym lub drażniącym powinno trwać co najmniej 20 minut albo zgodnie z kartą charakterystyki.

Kiedy dzwonić pod numer 112?

Przy narastającej duszności, sinieniu, splątaniu, omdleniu, nieprawidłowym oddechu lub narażeniu na szczególnie niebezpieczny pył.

Pierwsza pomoc dopasowana do zagrożeń w zakładzie

Podczas szkolenia ogólne zasady pierwszej pomocy warto połączyć z rzeczywistymi zagrożeniami występującymi w firmie. Dzięki temu pracownicy wiedzą nie tylko, jak pomóc, ale również jak nie narazić siebie i innych osób.

Program szkolenia Kursy SOS możemy rozszerzyć o substancje chemiczne, zapylenie, oparzenia, urazy maszynowe, porażenia prądem i inne zdarzenia charakterystyczne dla danego zakładu.

Sprawdź ofertę na stronie Kursy SOS.

Źródła

• NIOSH – Silica and Worker Health
• Health and Safety Executive – Wood dust
• NHS – Eye injuries
• OSHA – Safety Data Sheets
• Europejska Rada Resuscytacji, „Resuscytacja dla każdego według Wytycznych ERC 2025”, s. 54–57.